จิตรกรรมฝาผนังวัดเกาะ

จิตรกรรมฝาผนังวัดเกาะ
Wat Ko Kaeo
วัดเกาะ เพชรบุรี

the mural painting illustrates Buddhist cosmology and Life of the Buddha. The interesting paintings are the events about the Buddha, Mountain Sumeru and Daowadung Heaven.

---

จิตรกรรมฝาผนังวัดเกาะอยู่ภายในอุโบสถวัดเกาะ ตำบลท่ารำบ อำเภอเมือง จังหวัดเพชรบุรี มักเข้าใจว่าเป็นวัดเดียวกับวัดเกาะแก้วสุทธาราม ตำบลบ้านลาด อำเภอบ้านลาด จังหวัดเพชรบุรี อีกทั้งพบว่ามีวัดที่ใช้นามขึ้นต้นว่า “วัดเกาะ” ถึง 3 วัด จึงขอเรียกวัดที่มีจิตรกรรมแห่งนี้ว่า “วัดเกาะ”

จิตรกรรมวัดเกาะอยู่ภายในอุโบสถวัดเกาะ ซึ่งเป็นอุโบสถไม่กี่แห่งในสมัยอยุธยาตอนปลายที่ยังคงรูปแบบศิลปกรรมดั้งเดิมไว้อยู่ ถึงแม้จะมีบางส่วนที่บูรณะไปแล้วในสมัยรัตนโกสินทร์

 

ภายในประดิษฐานพุทธปฏิมากรรม คือ พระประธานประทับสมาธิราบ ปางสมาธิ พร้อมด้วยพระอัครสาวก คือ พระโมคคัลลาน์และพระสารีบุตรเคียงข้างซ้ายขวา และที่น่าสนใจมากคือจิตรกรรมฝาผนังสมัยอยุธยาตอนปลายที่ขีดเขียนด้วยความวิจิตรแม้ผ่านกาลเวลามาช้านานแต่ความงดงามยังคงปรากฏให้เห็นอยู่จนถึงปัจจุบัน แต่ก็น่าเสียดายที่ส่วนล่างของภาพจิตรกรรมถูกลบเลือนไปเนื่องจากน้ำท่วมใหญ่เมื่อหลายปีก่อน
ภาพจิตรกรรมเขียนเรื่องราวที่เกี่ยวกับพุทธประวัติและคติจักรวาลตามแบบงานจิตรกรรมไทยที่นิยมเขียนกัน แต่จุดที่ดึงดูดให้คนสนใจเป็นอย่างมาก คือ การสลับตำแหน่งภาพเขียน ซึ่งโดยปกติทั่วไปเบื้องหลังพระประธานจะเขียนภาพจักรวาฬ เบื้องหน้าจะเขียนภาพมารผจญ แต่วัดเกาะแห่งนี้ได้เปลี่ยนแบบแผนโดยเบื้องหลังเขียนภาพมารผจญ เบื้องหน้าเขียนภาพจักรวาฬ

ภาพมารผจญ ผนังด้านหลังพระประธาน (สกัดหลัง) ด้านทิศตะวันตก เหนือสุดเป็นภาพพระพุทธเจ้าประทับใต้ต้นพระศรีมหาโพธิ์ ส่วนกลุ่มภาพทางด้านขวา คือ มารเข้า แสดงเหตุการณ์การจู่โจมของพวกมาร และกึ่งกลางภาพเป็นพระแม่ธรณีบีบมวยผมแล้วเกิดน้ำท่วมท้นทำให้เหล่ากองทัพมารพ่ายแพ้ไป เป็นเหตุการณ์กลุ่มภาพทางซ้ายคือมารออก

กลุ่มภาพมารออก ถึงแม้เหล่ามารจะเบียดเสียดกันวุ่นวายแต่ยังเห็นการแทรกลายเส้นของคลื่นน้ำจากการบีบมวยผมของพระแม่ธรณี

กลุ่มภาพมารเข้า เหล่ามารถืออาวุธหมายมุ่งจู่โจมยังพระพุทธเจ้า

ภาพจักรวาฬตรงผนังสกัดหน้า ด้านทิศตะวันออก แสดงภาพเขาพระสุเมรุและสัตตบริภัณฑ์ เหนือขึ้นไปเป็นสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ปรากฏวิมานไพชยนต์ พร้อมทั้งซ้ายและขวาเป็นพระเจดีย์จุฬามณีและต้นปาริชาต แวดล้อมด้วยพระอาทิตย์พระจันทร์และเหล่าวิมารต่างๆ

นอกจากผนังสกัดหน้าและสกัดหลังที่น่าสนใจมากๆแล้ว ก็ยังมีผนังด้านข้างหรือผนังแปที่มีความพิเศษไม่แพ้กัน ซึ่งโดยทั่วไปเรามักจะเห็นเป็นภาพเทพชุมนุม แต่จิตรกรรมวัดเกาะแห่งนี้เลือกวาดภาพ “สัตตมหาสถาน” หรือสถานที่ซึ่งพระพุทธองค์ทรงเสวยวิมุตติสุขทั้ง 7 แห่ง ตลอด 7 สัปดาห์ภายในปริมณฑลของต้นพระศรีมหาโพธิ์หลังตรัสรู้ (ผนังด้านทิศเหนือ) และ“อัฏฐมหาสถาน” คือ สถานที่สำคัญทั้ง 8 แห่งที่พระพุทธองค์ทรงแสดงปาฏิหาริย์สำคัญตามท้องเรื่องในพุทธประวัติ (ผนังด้านทิศใต้)

โดยผนังแปทั้งสองด้านจัดรูปแบบของภาพอยู่ในเส้นสินเทา เขียนภาพเจดีย์ทรงเครื่องในสมัยอยุธยาตอนปลายสลับกับฉัตรที่แทรกด้วยกลุ่มภาพสัตตมหาสถาน หรืออัฏฐมหาสถานเรียงลำดับไป นอกจากนี้บนผนังยังปรากฏภาพรอยพุทธบาท มหานครใหญ่ และมหาชนบท ซึ่งก็คือ มัชฌิมประเทศหรือตอนกลางของชมพูทวีป

การออกแบบภาพจิตรกรรมฝาผนังวัดเกาะนี้ก็สร้างตามคัมภีร์โลกศาสตร์และสมุดภาพไตรภูมิ มีความยึดโยงเป็นระบบทั้งภาพมารผจญ ภาพจักรวาฬ ภาพเหตุการณ์พุทธประวัติหรือสถานที่เพื่อให้พื้นที่ในอุโบสถเปรียบได้กับชมพูทวีปอันเป็นมงคลทวีปที่พระพุทธเจ้าทรงตรัสรู้ เป็นการผสานทั้งจิตรกรรมและพุทธประติมากรรมอันได้แก่พระประธานในความหมายเชิงสัญลักษณ์เสมือนการจำลองเป็นจักรวาฬฉบับย่อ

ดาวเพดานในอุโบสถวัดเกาะ

ไม่ว่ากาลเวลาจะผ่านไปนานเท่าใด ก็มิอาจทำลายความงดงามของงานจิตรกรรมวัดเกาะแห่งนี้ได้ ถือว่าเป็นจิตรกรรมเอกแห่งหนึ่งในประเทศไทยที่น่าสนใจทั้งฝีมืองานช่างอันปราณีต เอกลักษณ์การใช้โทนสี คือ สีแดง โดดเด่นทั้งแนวคิดการออกแบบที่ชวนให้นักวิชาการตั้งคำถามกับการสลับตำแหน่งของภาพจักรวาฬและมารผจญ ซึ่งคงเป็นการเปลี่ยนแปลงแนวคิดในสมัยนั้นและไม่ได้พบเพียงแค่วัดเกาะแห่งนี้เท่านั้น ยังปรากฏอีกหลายวัดในรูปแบบเดียวกัน และมีการเขียนภาพตัวละครที่สะท้อนบริบทและสังคมในสมัยนั้นๆได้ดีมาก เราจะเห็นว่าปรากฏทั้งภาพชาวตะวันตกและชนชาติต่างๆมากมาย
ปล.น่าเสียดายมากที่ไมได้ถ่ายมาอย่างละเอียดครบถ้วน หากได้กลับไปอีกครั้งคงเสพภาพอย่างช้าๆถ่ายมาให้ครบอย่างแน่นอน

ขอขอบคุณข้อมูลจาก : รองศาสตราจารย์ พิชญา สุ่มจินดา วิจัย “การศึกษาความเปลี่ยนแปลงของคติจักรวาฬในสมัยอยุธยาตอนปลายจากการออกแบบจิตรกรรมและพุทธปฏิมากรรมในอุโบสถวัดเกาะแก้วสุทธาราม จังหวัดเพชรบุรี.”